O 13 de outubro alumnado de Bioloxía e Xeoloxía de 4º de ESO, acompañado por dous docentes de ESO, Amador Lama Tombo (salesiano) e Eduardo José González Clavijo, xeólogo e coordinador dos Xeolodías a nivel estatal, participou nun itinerario polo Concello de Sober.
Esta actividade complementaria, organizada polo Seminario de Ciencias Experimentais, dentro do Programa de Educación Ambiental Voz Natura, tiña como obxectivo destacado achegar aos participantes a centros de interese deste concello, que permiten facer deste percorrido ambiental unha oportunidade para aprender a conservar o rico patrimonio da zona. O itinerario, recollido nunha unidade didáctica compartida co alumnado (que se pode consultar na carpeta Materiais Didácticos do blog), artéllase arredor de 4 paradas de interpretación relacionadas con aspectos do medio (etnografía, patrimonio, natureza, historia…) que imos destacar polo seu valor ou singularidade, e que están indicadas a continuación.
A xuntanza dos educadores cos 34 participantes, levouse a cabo no portón de acceso ao centro educativo á beira da N-120, onde nos recolleu o transporte ás 07:55 h. Santiago foi o encargado de levarnos dun lado para outro durante esta xornada. Agradecemos ao Concello de Sober a súa implicación na actividade, en particular ao alcalde Luis Fernández Guitián, por facerse cargo do gasto de transporte.
Ás 08:50 h, José María Lago Bornstein, en representación da Asociación Cultural O Colado do Vento, recibiunos no salón de actos da Casa da Cultura, introducindo a xornada e lembrándolle ao alumnado participante o itinerario que levaríamos a cabo.
No pasillo da Casa da Cultura, diante da colección de rochas de Sober (recollida por Eduardo e musealizada por José María), o xeólogo fixo unha breve introdución xeolóxica da contorna.
As seguintes fotografías foron tomadas o 17 de abril de 2026.
Teresa Grau López agardaba polo grupo na aldea de A Boca, na parroquia de San Martiño, unha das 22 que compoñen o territorio do Concello de Sober. En Galicia, parroquia é a denominación que reciben as entidades colectivas de poboación, que teñen a súa orixe nas parroquias eclesiásticas. Ven sendo a división territorial tradicional dos concellos, e cada parroquia comprende unha ou varias entidades singulares de poboación, chamadas lugares. Según o nomenclátor estadístico de Galicia, no 2019 había un total de 3.771 parroquias nesta comunidade autónoma. Na versión actualizada, aprobada o luns 30 de marzo de 2026, (https://toponimia.xunta.gal/es/nova/aprobado-el-nuevo-nomenclator-de-galicia), en Galicia hai 42.909 topónimos se sumamos os 313 concellos, 3.788 parroquias e 38.808 lugares ou entidades de poboación.
A proposta educativa da contacontos Teresa Grau López consistiu nunha inmersión sensorial no bosque de ribeira do río Xabrega, un baño de bosque, no que o alumnado fixo a primeira parte do percorrido en silencio. Para motivar esta actividade e o resto da xornada, os educadores pediron ao alumnado que apagaran os seus dispositivos móbiles e os deixaran na mochila.
Ao cabo de 20 minutos os participantes agrupámonos para escoitar dous contos de boca de Teresa, que convidaron á reflexión. Logo, continuamos a andaina río abaixo ata a desembocadura do Xabrega no Sil.
Preto do río, Eduardo explicou porque o río Xabrega segue a súa traxectoria. Durante toda a xornada compartiu breves charlas sobre a xeoloxía da contorna (a charla completa leva o título “A formación do Canón do Sil e a xeoloxía da Ribeira Sacra”, https://mujeresygeologia.wixsite.com/mujeresygeologia/copy-of-geocharlas-recursos/la-formaci%C3%B3n-del-ca%C3%B1%C3%B3n-del-sil-y-la-geolog%C3%ADa-de-la-ribeira-sacra), unha iniciativa de Xeocharlas-Comisión Mulleres e Xeoloxía da Sociedade Xeolóxica de España.
O 8 de febreiro de 2017, no programa 5 da 2ª tempada de Volando voy, Jesús Calleja falaba con Eduardo, para que lle explicara a orixe da Ribeira Sacra, que se remonta a 70 millóns de anos. Daquela a placa africana comezou a empurrar contra a placa euroasiática e nesta zona a codia terrestre curvou cara arriba, mentres os ríos Sil e Miño escavaban os seus canóns.
Mentres o alumnado facía a merenda de media mañá, Alfonso Campos Pérez, coñecido activista cultural, investigador e divulgador da Ribeira sacra, vencellado estreitamente á asociación cultural O Colado do Vento, falounos dos castros da contorna e dos elementos atopados nos mesmos (https://coladodovento.blogspot.com/p/publicacions.html, https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lemos/2022/02/25/span-langglalfonso-campos-hai-lendas-comezan-nunha-beira-do-sil-terminan-na-outraspan/00031645824974719789951.htm, https://www.elprogreso.es/articulo/noticias/alfonso-campos-en-sober-hai-polo-menos-155-aldeas-que-contan-con-algunha-lenda/20130220130000267783.html), destacando os usos dos distintos tipos de rochas para diferentes moendas (de sementes e vexetais para a obtención de alimento, e tamén de minerais).
Alfonso tamén obsequiounos cun tríptico levado a cabo por O Colado do Vento, no que se recolle a información máis destacada do percorrido polo Xabrega.
Para chegar á segunda parada prevista, o transporte levounos ata Cadeiras, na parroquia de Pinol. No miradoiro, Eduardo fixo partícipe ao alumnado dunha charla ilustrada sobre a formación do río Sil, no contexto do relevo de bloques que configura a xeomorfoloxía de Galicia.
O curso pasado este mesmo grupo levou a cabo o XII Roteiro Didáctico Ambiental por Parada de Sil (https://naturezaula.salesianosourense.com/2026/05/xii-roteiro-didactico-ambiental-por-parada-de-sil/), e achegouse ao miradoiro de Torgás, que se ve así desde o de Cadeiras.
Preto do miradoiro, de camiño ao santuario, José María chamou a atención dos asistentes cunha interesante disertación sobre a historia e a etnografía deste lugar (https://turismo.ribeirasacra.org/santuario-de-cadeiras, https://novasrutas.com/cadeiras-un-santuario-en-sober/). A lenda da Idade Media conta que pareceu unha imaxe da Virxe entre unhas penas, preto de onde está agora o Santuario. Nesa ubicación construiron unha pequena ermida, reconstruida en diferentes ocasións antes da construcción do actual santuario (https://concellodesober.com/es/romaria-de-cadeiras/).
Ao abrigo dun maxestuoso carballo, o alumnado prestou atención á lectura da páxina 125 do libro “Árbores senlleiras do Arciprestado de Amandi”. Sober é o primeiro concello da provincia de Lugo que conta cun catálogo específico de árbores e formacións arbóreas senlleiras (https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lemos/sober/2026/03/12/ochenta-arboles-singulares-sober-contar-ardio/0003_202603M12C8991.htm). Minutos máis tarde, en Pinol, visitamos o castiñeiro de A Seara, (páxina 60 do libro “Árbores senlleiras do Arciprestado de Amandi”) e vimos as ruinas da antiga escola, que aparece documentada nos arquivos do C.E.H.I.S (Centro de Estudos Históricos de Sober, coordinado por José María Lago Bornstein), e da que hai constancia de actividade académica en 1.727.
O xantar, en Donelle, nas instalación do Proxecto Guardabosques.
Logo de xantar, José Vicente Barcia Magaz, periodista de formación, activista en diferentes movementos sociais e coordinador do Proxecto Guardabosques (unha iniciativa de transformación ecosocial impulsada pola cooperativa madrileña Ecooo; https://somosguardabosques.coop/conoce-el-proyecto), falounos do proxecto de preservación da contorna, coa adquisición de lameiros en desuso e terreos forestais para evitar a tala do mosaico de bosque autóctono, protexendo deste xeito especies como castiñeiros, bidos, corzos e aves rapaces, como o gabián, Accipiter nisus.
O transporte achegounos a Gundivós, onde Eduardo fixo un último apunte sobre as arxilas e a relación das mesmas coa recoñecida olaría da zona (https://rectoraldegundivos.es/, https://www.rtve.es/play/videos/aqui-la-tierra/descubre-tradicional-alfareria-gundivos/17139961/).
Para rematar a actividade, visitamos a Casa-Museo Genia Trigo (https://concellodesober.com/es/casa-museo-genia-trigo/), e da man de Modesto Trigo Trigo, pintor, escultor e propietario desta institución, descubrimos este museo vivo adicado á recuperación do patrimonio material e inmaterial do rural galego. As súas coleccións naceron das propias pezas da casa: ferramentas, obxectos de todo tipo, testemuñas que documentan os oficios caseque esquecidos da Ribeira Sacra, e coas aportacións de veciños e colaboradores da contorna o museo segue a medrar, facendo do mesmo un espazo en constante formación, porque o patrimonio non é algo estático: recupérase, compártese e transmítese.
Desde NaturezAula queremos expresar o noso agradecemento a todas as persoas e entidades que fixeron posible esta actividade.
