Texto de Lidia Vázquez Nespereira, docente de Filosofía no CPR Plurilingüe María Auxiliadora de Ourense.
O venres 6 de febreiro, entre as 11:30 e as 13:20 h, alumnado de 1º BAC tivo a oportunidade de seguir nas súas aulas, nas sesións de Filosofía, o obradoiro de Teresa Grau López, narradora de contos e membro da xunta da Asociación VPBM (Vivir para Ben Morir). Nos días previos á sesión, comunicóuselle ao alumnado que teríamos unha charla sobre a morte, tema que xa abordaramos nas clases de Filosofía e que debían utilizar os coñecementos adquiridos, pero tamén esforzarse por conectar emocionalmente co que se lles contase.
Nun primeiro momento, o alumnado foi convidado a sentarse en círculo, unha disposición pouco habitual na aula que rompía coa organización tradicional do espazo e propoñía unha forma distinta de estar e de escoitar. Unha vez sentados, Teresa comezou a sesión co conto O neno e a Morte.
Pero non só narrou, senón que tamén coidou especialmente a creación dun ambiente propicio para a escoita e a reflexión. Para iso, empregou distintos elementos simbólicos, como velas ou unha cunca tibetana, que contribuíron a xerar unha atmosfera de calma, recollemento e respecto. Este coidado do espazo axudou a marcar a sesión como algo distinto ao habitual na aula, favorecendo a conexión emocional co relato e co tema tratado.
Tras a narración, convidouse ao alumnado a compartir aquelas imaxes que máis os impactaran, a conectalas con experiencias persoais e a expresar as emocións e pensamentos que lles suscitara a historia. Xurdiron reflexións arredor da mensaxe final do conto: a idea de que a morte forma parte da vida e de que, por difícil que resulte, é necesario aceptala. O clima emocional foi intenso; de feito, unha persoa rompeu a chorar despois de compartir a súa vivencia, o que puxo de manifesto a carga afectiva do tema e a capacidade do relato para tocar experiencias moi profundas.
Nun segundo momento, presentouse un conto centrado na idea da vida máis alá da morte. A partir del, abriuse un espazo de diálogo no que o alumnado puido compartir as súas crenzas persoais, as dúbidas e as diferentes visións sobre o que pode existir despois da morte. Este intercambio permitiu visibilizar a diversidade de pensamentos presentes na aula e comprender como a morte, ademais de un feito biolóxico, é tamén unha cuestión cultural, espiritual e filosófica.
A nivel persoal, a experiencia deixou varias impresións relevantes. A disposición en círculo, pensada para favorecer o diálogo e a igualdade de voces, puido supor unha exposición excesiva para parte do alumnado, máis acostumado a unha organización tradicional da aula que ofrece maior sensación de protección. Custoulles participar activamente, probablemente por unha combinación de timidez, vergoña e medo a mostrarse vulnerables nun tema tan íntimo e sensible como a morte.
Desde o punto de vista filosófico, o conto formula unha cuestión central: que ocorre cando a morte desaparece. No relato, o neno encerra á Morte para salvar a quen ama. O xesto nace do amor, do medo e da incapacidade —moi humana— de aceptar a perda. Non é crueldade nin egoísmo: é tenrura desesperada. Porén, cando a morte deixa de actuar, o mundo non mellora, senón que se desordena. A dor non remata, o sufrimento prolóngase e a vida perde o seu ritmo natural. O conto enfróntanos a unha idea incómoda: a morte non é unha inimiga, é un límite necesario.
Desde o existencialismo, este límite é precisamente o que lle dá valor á vida. Saber que imos morrer (ser un “ser-para-a-morte”, como dicía Heidegger) converte cada elección en algo significativo. Se nada rematase, nada importaría de verdade. O caos do conto lembra que unha vida infinita, sen risco de perderse, vólvese baleira, repetitiva ou mesmo cruel. Aceptar a morte non significa desexala, senón recoñecer que é o que fai que o tempo sexa precioso.
As filosofías orientais —como o budismo, o hinduísmo e o taoísmo— ofrecen outra lectura: o problema do neno non é só o medo á morte, senón o apego. O sufrimento xorde cando tentamos reter aquilo que, por natureza, cambia. No budismo, comprender a impermanencia permite amar sen posuír; no taoísmo, resistirse ao fluir natural rompe a harmonía; no hinduísmo, a morte non é un final, senón unha transformación dentro dun camiño máis amplo. O mundo do conto rómpese porque o neno intenta conxelar a vida, cando vivir implica transformación constante.
Ao longo das nosas vidas imos perdendo “cousas” todo o tempo: a infancia, os espazos coñecidos, as persoas que nos acompañaban, as relacións que xa non funcionan. Mudarse, ir á universidade, deixar a casa dos pais ou atravesar unha ruptura son formas distintas desa mesma experiencia: aceptar que nada permanece igual. O conflito xorde cando o neno —e nós— resístese a ese movemento inevitable e tenta fixar o mundo nun estado inmutable, algo incompatible coa natureza cambiante da vida.
O estoicismo e o epicureísmo coinciden en algo fundamental: a morte non debe dominarnos. Para os estoicos, porque non depende de nós; para Epicuro, porque nunca a experimentamos. Ambos convidan a vivir o presente con lucidez e sen medo innecesario. No conto, o neno vive aterrorizado pola idea de perder, e ese medo acaba causando máis dano ca a propia morte.
Cando pensamos na morte, non necesariamente deixamos de gozar da vida; moitas veces ocorre xusto o contrario. A conciencia da finitude pode facernos máis atentos, máis xustos, máis amorosos. Obríganos a preguntarnos como queremos vivir, non só canto tempo. Por iso, aceptar que imos morrer cambia a nosa maneira de estar no mundo: empúrranos a vivir con autenticidade, a elixir con responsabilidade e a soltar aquilo que non controlamos.
Se cadra a pregunta central que deixa o conto non sexa “por que existe a morte?”, senón “que facemos mentres estamos vivos sabendo que un día non estaremos”. Se a morte non existise, ¿terían sentido o coidado, a virtude, o compromiso? ¿Ou todo quedaría sempre para mañá?
Ao final, o conto non nos pide que deixemos de amar para non sufrir, senón que aprendamos a amar sabendo que todo é fráxil. E quizais aí estea unha das formas máis profundas de sabedoría: vivir intensamente, con tenrura e responsabilidade, dentro dun tempo limitado.
