Hoxe compartimos este roteiro que varios docentes levamos a cabo o venres 31 de outubro e o sábado 1 de novembro, aproveitando o día do ensino e dada a proximidade do Día Internacional das Montañas, que se celebra o 11 de decembro.
O venres 31 madrugamos para chegar cedo a Ancares. Entrando pola estrada baixa de acceso á serra, puidemos ver o Castelo de Doiras.
O Castelo de Doiras ten a consideración de Ben de Interese Cultural (BIC) desde 1994. Tamén chamado de Puente de Doiras, Ferrería ou da ferraría (se cadra pola súa proximidade á ferraría de Fonquente), está situado nunha posición estratéxica, un cumio de difícil acceso, desde o que se domina o río Cervantes. Conserva grosos e altos muros, obra do Conde de Grajal de Campos, señor de Cervantes.
Fotografías do 31 de outubro de 2016.
Datado do século XV, os muros de mampostería de lousa acadan os 8 metros de altura. A porta principal conta cun arco semicircular, e a torre da homenaxe (cunha altura próxima aos 16 metros) atópase en excelente estado de conservación. Existe unha lenda vencellada a este Castelo, a lenda de Aldara, ou da Dona Cerva: conta que desaparecera do Castelo unha fermosa rapaza, que foi dada por morta logo dunha longa e infructuosa búsqueda; pasados os anos, o seu irmán, nunha xornada de caza, acertoulle a unha cerva branca, e como non podía levala ao Castelo, cortoulle unha das patas dianteiras; ao chegar ao castelo e abrir o zurrón, había unha man ensanguentada, que lucía nun dos dedos o anel da súa irmá, e cando foron a polo resto da cerva, atoparon o cadáver da doncela, que fora enfeitizada.
Fotografías do 31 de outubro de 2016.
Deixamos o coche na Campa de Fieiró para ascender a pé ata Tres Bispos.
O Refuxio Ancares ou albergue do Clube Ancares, no concello de Cervantes desde 1963, foi pioneiro en turismo rural, un orgullo para unha comarca tradicionalmente esquecida polas administracións. Construido caseque na súa totalidade con cartos públicos, a veciñanza de Degrada e Cabanas Antigas cederon os terreos ao clube coa esperanza do pulo económico para a comarca. Pechado desde 2018, o edificio principal, onde estaba o restaurante e as habitacións, presenta un importante deterioro. Os estatutos do clube recollen que, tras o peche, as edificacións debían estar a disposición das administracións públicas, que evidentemente teñen moi descoidado o mantemento das mesmas.
O camiño ascende por una pista ben conservada.
A Serra dos Ancares é un sistema xeomorfolóxico no que se unen as provincias de Lugo e León, que se extende de sur a norte desde Penarrubia ata o Porto de Ancares, dando forma á parte oriental do Concello de Cervantes. Cun relevo moi accidentado, nos Ancares atópanse algúns dos ecosistemas de alta montaña máis interesantes de Galicia, con extensos bosques eurosiberianos de gran valor ecolóxico.
O manto vexetal que cobre o territorio do Concello de Cervantes ofrece unha ampla gama de tonalidades e variedades cromáticas: nos vales predominan os verdes das praderías e campos de cultivo; nas ladeiras extensas comunidades de carballos, pradairos, faias, acivros e bidueiros; nos cumios, matogueiras e herbeiras.
Ao chegar ao alto, as condicións meteorolóxicas non eran as máis axeitadas para ascender a Tres Bispos. Polo camiño atopamos algúns rastros da fauna presenta na serra.
As seguintes fotografías corresponden ao mesmo itinerario o 15 de febreiro de 2010, con neve, e como pode apreciarse nas imaxes, con abundantes rastros de fauna, moi doados de localizar.
Estas son do 27 de marzo de 2021. As comparativas, de Penarrubia e Tres Bispos, son de fotografías tomadas o 27 de marzo de 2021 (as de arriba) e o 15 de outubro de 2022 (as de abaixo).
Desde a Campa de Brego comezamos o descenso á fraga de Cabana Vella. Nada máis comezar a descender pola pista decatámonos da magnificencia das árbores que imos descubrindo e recoñecendo según camiñamos: as abeleiras, bidueiros e salgueiros nas zonas húmidas, os acivros nas sombrizas, os teixos nas partes máis altas, e os carballos entre os que aquí e acolá se ergue un toro ou unhas polas que delatan a presenza de exemplares destacados (dous dos carballos están incluídos no Catálogo de Árbores Senlleiras de Galiza); ao tempo que imos ollando as especies do sotobosque: estacionais, que son diferentes en cada época pero máis abundantes e variadas na primavera (narcisos, anémonas, cáncaros, dentes de can, margaridas, fentos…) e permanentes (trovisco macho, baladre, framboeseiro…).
As seguintes fotografías son da mesma zona o 15 de febreiro de 2010.
O 1 de novembro saimos desde o noso aloxamento en Piornedo con intención de subir ao Mustallar, unha das cimas dos Ancares, con 1.934 metros de altitude.
Piornedo é unha pequena aldea montañosa, situada na vertente galega da Serra de Ancares. Ten unhas 19 casas e seguramente unha das cousas que atrae máis visitantes é o seu principal reclamo turístico e cultural: as pallozas. Piornedo conta cun conxunto único de pallozas, construcións con cuberta de palla, moitas das cales estiveron habitadas polos veciños e veciñas ata a década dos setenta ou oitenta do século XX.
Pode apreciarse que o estado de conservación de moitas das pallozas trocou sensiblemente desde a visita do 31 de outubro de 2016 ata agora.
O monte que camiñamos para subir ao pico de Mustallar é o monte de Piornedo, máis de 800 hectáreas de monte privado indiviso, de varas ou abertal, de alto valor natural, ben conservado e cunha gran biodiversidade. Os propietarios e propietarias deste monte conservan as campas, os bosques, as sendas… pero tamén a toponimia, a memoria do pastoreo, as lendas e outro patrimonio inmaterial ligados a este espazo natural. O monte de Piornedo ten varias declaracións de conservación: todo o monte está dentro da ZEC (Zona de Especial Conservación) Ancares-Courel, así como na ZEPVN (Zona de Especial Protección dos Valores Naturais) e ZEPA (Zona de Especial Protección para as Aves). Forma tamén parte fundamental da Reserva da Biosfera dos Ancares Lucenses, Montes de Cervantes, Navia e Becerreá. A ruta comeza xunto a capela de San Lourenzo, e ascende ata superar a ladeira oeste do Monte de Acevais, para descender a Campo Redondo, onde cruzamos o río Veiga Cimeira e voltamos a ascender cara a cabana dos Estremeños.
O acceso proposto na actualidade difiere considerablemente do que puidemos percorrer o 31 de outubro de 2016.
No ano 2022 o Xeolodía da provincia de Lugo tivo como protagonista a derradeira glaciación, para o que se convidou aos asistentes a facer parte do percorrido recollido neste itinerario.
Ao ano seguinte a asociación O Teixeiro, cunha subvención da Reserva da Biosfera dos Ancares Lucenses, encargoulle ao xeólogo Fran Canosa unha guía sobre a xeoloxía de Ancares. O obxectivo desta guía é mellorar a divulgación sobre os achados e as riquezas xeolóxicas de Ancares, que son descoñecidas ata para os propios habitantes da zona.
Ata estes montes chegaban rabaños de ovellas no verán aproveitando un ramal dos camiños da Mesta. Este dato está documentado e tamén aparece na tradición oral, onde atopamos contos relacionados con este tipo de pastoreo e cos intercambios que se facían cos pastores da meseta. Quedan restos dos correlos (paredes circulares de pedra onde se metían as ovellas pola noite para protexelas do lobo) e tamén da cabana que utilizaban estes pastores na Meixon Vella (na parte sueste do circo do glaciar de Piornedo, situado na base de Mustallar). Pero estas construcións están moi derruídas porque se deixaron de utilizar fai mais dun século. Estes restos son os que merecerían chamarse “cabana dos Estremeños” (malia que os rabaños neste caso non viñan de Estremadura, pero o erro plasmouse nun libro e del copiouse para moitos outros…).
Os veciños de Piornedo, a pesar de que o réxime de arrendamento “de puerto abierto” lles permitía realizar aproveitamentos do monte arrendado, non empezaron a traer o gando a esta braña ata que rematou o arrendamento, a principios do século XIX. Por este motivo, na braña alta non había cabana e tiveron que construíla máis tarde. Os ingresos que lles supoñía este trato eran moi importantes para os veciños, polo que tiñan moito coidado de preservar eses pastos, así que levaban o seu propio gando a outras partes do monte: a Formela, Agulleiro, Campo Redondo, o Vidual, a Valiña…, facían a veceira dos bois no verán na Braña Vella (Campo Redondo) e tiñan unha cabana no Recostín que agora está tapada de monte.
O sendeiro segue ata o límite das provincias de Lugo e León (un valado de arame na golada), e desde alí, á dereita, unha forte pendente para chegar ao Mustallar.
Desde a cima, as vistas da serra son espectaculares.
Fotografías do 31 de outubro de 2016 (esquerda) e do 1 de novembro de 2025 (dereita).
E de volta a Piornedo. Agardamos que a información deste itinerario sexa do voso interese.
