O 13 de outubro alumnado de Bioloxía e Xeoloxía de 4º de ESO, acompañado por dous docentes de ESO, Amador Lama Tombo (SDB) e Eduardo José González Clavijo, xeólogo e coordinador dos Xeolodías a nivel estatal, participou nun itinerario polo Concello de Sober. Esta actividade complementaria, organizada polo Seminario de Ciencias Experimentais, dentro do Programa de Educación Ambiental Voz Natura, tiña como obxectivo destacado achegar aos participantes a centros de interese deste concello, que permiten facer deste percorrido ambiental unha oportunidade para aprender a conservar o rico patrimonio da zona. O itinerario, recollido nunha unidade didáctica compartida co alumnado (que se pode consultar na carpeta Materiais Didácticos do blog), artéllase arredor de 4 paradas de interpretación relacionadas con aspectos do medio (etnografía, patrimonio, natureza, historia…) que imos destacar polo seu valor ou singularidade, e que están indicadas a continuación.
A xuntanza dos educadores cos 35 participantes, levouse a cabo no portón de acceso ao centro educativo á beira da N-120, onde nos recolleu o transporte ás 07:55 h. Toti foi o encargado de levarnos dun lado para outro durante esta xornada. Agradecemos ao Concello de Sober a súa implicación na actividade, en particular pola recepción brindada polo alcalde e por facerse cargo do gasto de transporte.
Ás 09:00 h, Luis Fernández Guitián, alcalde de Sober, recibiunos no salón de actos da Casa da Cultura. Logo dunhas palabras de benvida lembrou que Sober será o primeiro concello da provincia de Lugo que conte coun catálogo específico de árbores e formacións arbóreas senlleiras (https://www.lavozdegalicia.es/noticia/somosagro/forestal/2025/06/23/sober-primer-concello-lucense-catalogo-propio-arboles-singulares/0003_202506L23C3991.htm). José María Lago Bornstein, en representación da Asociación Cultural O Colado do Vento, introduciu a xornada e lembroulle ao alumnado participante o itinerario que levaríamos a cabo. Eduardo José González Clavijo foi o encargado de pechar este momento cunha breve introdución xeolóxica da contorna.
Teresa Grau López agardaba polo grupo na aldea de A Boca, na parroquia de San Martiño, unha das 22 que compoñen o territorio do Concello de Sober. En Galicia, parroquia é a denominación que reciben as entidades colectivas de poboación, que teñen a súa orixe nas parroquias eclesiásticas. Ven sendo a división territorial tradicional dos concellos, e cada parroquia comprende unha ou varias entidades singulares de poboación, chamadas lugares. Según o nomenclátor estadístico de Galicia, no 2019 había un total de 3.771 parroquias nesta comunidade autónoma. Na versión actualizada, prevista para finais de 2025 (https://toponimia.xunta.gal/es/nova/galicia-contara-con-un-nuevo-nomenclator-oficial), en Galicia hai 42.909 entidades de poboación se sumamos concellos (313), parroquias (3.788) e aldeas (38.808).
A proposta educativa da contacontos Teresa Grau López consistiu nunha inmersión sensorial no bosque de ribeira do río Xábrega, un baño de bosque, no que o alumnado fixo a primeira parte do percorrido en silencio. Para motivar esta actividade e o resto da xornada, os educadores pediron ao alumnado que apagaran os seus dispositivos móbiles e os deixaran na mochila. Tivemos a fortuna de ser o primeiro grupo escolar co que Teresa leva a cabo esta novidosa experiencia, posta en práctica noutras ocasións con adultos.
Ao cabo de 17 minutos (Teresa pedira 20), os participantes agrupámonos para escoitar dous contos de boca de Teresa, que convidaron á reflexión. A continuación Eduardo explicou porque o río Xábrega segue a súa traxectoria. Logo, continuamos a andaina río abaixo ata a desembocadura do Xábrega no Sil.
Durante toda a xornada, Eduardo compartiu breves charlas sobre a xeoloxía da contorna, unha iniciativa de Xeocharlas-Comisión Mulleres e Xeoloxía da Sociedade Xeolóxica de España.
Para chegar á segunda parada prevista, o transporte levounos ata Portizó, na parroquia de Santo Estevo de Anllo. José María chamou a atención dos asistentes cunha interesante disertación sobre a historia e a etnografía deste lugar (https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lemos/sober/2024/11/08/pasado-sober-resurge-viejos-documentos-guardados-armarios/0003_202411M8C8991.htm), vencellado ao mosteiro medieval cisterciense de Santa María de Meira ao través do seu priorato, do que se conservan algúns muros e una inscrición do ano 1669. A poucos metros, encastrado na fachada dunha vivenda, está un dos poucos petos de ánimas de Sober. A aldea conta tamén cunha antiga ponte que formou parte do camiño real de Ourense a Monforte (https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lemos/2017/03/26/acueducto-busca-anguilas-portizo/0003_201703M26C4991.htm).
Logo da charla de José María achegámonos ata a fervenza de Portizó (o regato do mesmo nome separa o territorio de Santo Estevo de Anllo da parroquia de Rosende). O lugar ten unha longa tradición vitícola, pero boa parte dos antigos viñedos e hortas están cubertos hoxe por un espeso bosque de carballos, castiñeiros, abelairas e árbores de ribeira. Eduardo aproveitou para falarnos da xeoloxía deste barranco.
Ata 1955 o muíño de Varela atraía a moitos veciños de Anllo e Rosende; moía millo, trigo, cebada e centeo, e cobrábase polo sistema da maquía: por cada ferrado de grao (uns 11,5 kilos) o muiñeiro quedaba cunha libra (uns seiscentos gramos). Para cobrar medíase cunha lata grande de sardiñas. Os ferrados en castela chámanse arrobas. Puidemos achegarnos ata a fervenza de Portizó, que non levaba auga, dada a escaseza de precipitacións dos últimos meses.
O alumnado participante e os docentes tivemos a oportunidade de ver as consecuencias do lume sobre a paisaxe. Nas seguintes fotografías pódese apreciar parte da zona afectada polo lume orixinado a altura de Pombeiro, en Ferreira de Pantón, o xoves 18 de setembro, que saltou o río Cabe no solpor do venres 19, e que cando foi estabilizado levaba calcinadas unhas 2.000 ha. de viñas, pasteiros e bosque maduro, chegando a estar moi preto dalgunhas casas.
Fotografía do 2 de setembro de 2025.
Fotografías do 5 de outubro de 2025, tomadas en Rosende.
Fotografías do 13 de outubro de 2025.
O xantar, na Cantina dos meus Avós, en O Campo, Bulso.
Logo de xantar o transporte levounos ata San Xillao de Lobios, onde quedáramos con Alfonso Campos Pérez e Ramón Piñeiro (este último, párroco de Lobios). José María fixo unha introducción no exterior da igrexa, que formou parte dun antigo mosteiro de monxas benedictinas (do que non se conserva nada), convertida hoxe en parroquia, sendo un dos exemplos destacados do periodo tardorrománico na Ribeira Sacra (século XIII, entre 1200 e 1225). Grazas a Ramón puidemos acceder ao interior do templo, onde desfrutamos da continuación da charla de José María (https://coladodovento.blogspot.com/2008/07/o-romnico-de-sober.html).
Ao chegar ao souto de Lobios, Alfonso falounos de pedras talladas, castros e lendas (https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lemos/2022/02/25/span-langglalfonso-campos-hai-lendas-comezan-nunha-beira-do-sil-terminan-na-outraspan/00031645824974719789951.htm, https://www.elprogreso.es/articulo/noticias/alfonso-campos-en-sober-hai-polo-menos-155-aldeas-que-contan-con-algunha-lenda/20130220130000267783.html), mentres moitas e moitos se afanaban en apañar castañas e papalas crúas.
Para rematar a actividade, o transporte achegounos ao miradoiro de Santiorxo, onde Eduardo fixo un recordatorio de moitos dos datos xeolóxicos comentados durante toda a xornada, nun enclave espectacular.
